Artistieke Expressie

Door te werken met kunst verbreed je continu je leefwereld en dus je mogelijkheid om om te gaan met die wereld waar we in leven. Het open jeugdwerk heeft dan ook nog eens de luxe van de openheid. Bij ons hoeft er niets. Jongeren kunnen er vrijblijvend aan de slag met kunst om zich te ontwikkelen op hun eigen tempo, zonder punten te krijgen of proeven te moeten doen. 

Er is nood aan zulke plekken. Dat bewijzen de vele open jeugdwerkinitiatieven die al enkele jaren succesvol werken met jongeren en kunst in de vrije tijd. Die initiatieven werken (on)rechtstreeks rond heel wat vaardigheden: 
 

• creatieve vaardigheden
• sociale vaardigheden
• teamgeest
• onzekerheden kunnen aanvaarden
• flexibel werken
• observeren
• doorzetten
• openstaan voor meerdere oplossingen
• een visionaire denkwijze ontwikkelen

Artistieke expressie valt uiteen in drie categorieën: actief, receptief of reflectief. 
 

• Actief = het zelf beoefenen van een kunstdiscipline zoals dans, theater, beeldende kunst…. Je leert zo vooral op technisch niveau materialen en technieken kennen en gebruiken.
• Receptief = kijken en luisteren naar kunstproducten zoals een dans- of theatervoorstelling, een tentoonstelling... Daardoor leer je kenmerken, stijlen en stromingen herkennen en kan je over de kunstuiting praten.
• Reflectief = nadenken en praten over kunst. Eigenlijk reflecteer je voortdurend tijdens artistieke processen. Dat is de basis om inhoudelijk rond kunst te werken.

De totaalbeleving van kunst ligt in een mix van de drie categorieën. Jouw open jeugdwerkinitiatief is dus best ook met alle drie bezig om een goed project rond artistieke expressie te doen. De focus in de bovenlokale projecten ligt wel duidelijk op de actieve beleving. Je beoefent een kunstdiscipline, creëert iets en komt ermee naar buiten. Kort gezegd betekent artistieke expressie in jouw open jeugdwerkinitiatief dan dat er vooral iets gecreëerd wordt, in individuele trajecten of in groep.

De inhoud van de artistieke projecten kan erg divers zijn. Sommige jeugdhuizen vertrekken vanuit de klassieke kunstdisciplines zoals dans, theater, beeldende kunst, film, fotografie, muziek… Het wordt wel vaak interessanter als er een inhoudelijke lijn wordt gekozen die richting geeft aan de discipline. Enkele voorbeelden uit de praktijk: upcycling als rode draad in textielontwerp of meubeldesign, licht en geluid in de publieke ruimte als rode draad voor audiovisuele kunst, dialect als rode draad voor singer-songwriters en filmmakers enzovoort.

Als jullie een artistiek project willen starten, raadpleeg dan zeker de jongeren aanwezig in de buurt. Wat willen zij doen? Op welke manier willen zij zich creatief uiten? Met welke kunstvormen willen ze kennismaken? 
 

Verzamel jongeren in en rond het jeugdhuis en daag hen uit om met kunst of creatief aan de slag te gaan. Dat kan je op verschillende manieren doen: 
 

• Een goede voorbereiding is het halve werk. Vraag aan de jongeren wat er bij hen leeft. Zijn ze geïnteresseerd in het maken van YouTube-filmpjes? Laat dat niet liggen en doe er iets mee. Stel je als open jeugdwerkinitiatief bescheiden op. Beslis niet in welke discipline jullie een traject willen uitbouwen voor jongeren. Laat je doelgroep uitmaken wat kunst is. Zo vergroot je ineens hun eigenaarschap.
• Breng goede voorbeelden onder de aandacht, bijvoorbeeld door artiesten uit te nodigen en hen te laten vertellen over hun ervaringen, werkproces, technieken…
• Geef technische input. Stimuleer jongeren om nieuwe technieken te verkennen in artistieke disciplines. Dat kan door een workshopreeks zeefdruk, singer-songwriting, bloggen/vloggen, PA-technieken,...
• Geef inhoudelijke input, bijvoorbeeld door sessies te organiseren onder begeleiding van professionele artiesten.

Daarnaast is je rol als open jeugdwerkinitiatief om faciliteiten aan te bieden. Dat kan gaan over een atelier of andere werkruimte of een klein budget, maar ook over contacten met een netwerk van artiesten die vragen beantwoorden, tips geven of optreden als meter/peter. Daarnaast kun je ontmoetingen en toonmomenten organiseren waarop artistieke jongeren hun werk kunnen presenteren. Denk daarbij zeker aan een samenwerking met de lokale bibliotheek of muziekschool, een toonmoment op de kerstmarkt van de gemeente, een expo tijdens de zomerbar,...

Kies je voor enkele losse workshops of een lang traject met toonmoment? Ga je vooral actief aan de slag of wil je eerder discussie opwekken? Artistieke expressie kan veel vormen aannemen, maar je houdt maar beter rekening met de volgende dingen: 
 

• respect voor het tempo van je doelgroep(en);
• een evenwaardige samenwerking met je verschillende partners;
• kwaliteitsvolle begeleiding;
• draagvlak in en rond je organisatie, bijvoorbeeld via een projectstuurgroep.

Een open jeugdwerkinitiatief met een gesubsidieerd bovenlokaal project heeft als extra troef een projectmedewerker in huis. Die kan zich verdiepen in de sociale cohesie tussen je jongeren en de buurt.

Heeft jouw jeugdhuis geen projectmiddelen ontvangen, maar wil je toch aan de slag? Neem dan even contact op met Formaat of ga op zoek naar één van de open jeugdwerkinitiatieven in je buurt. Die initiatieven zijn vaak op zoek naar partners. Wie weet wordt jouw initiatief een nieuwe artistieke hotspot.

Voor een geslaagd project moet je het af en toe over een andere boeg durven gooien. In het experiment zit vaak de belofte voor verrassende en succesvolle projecten in de toekomst. Tegelijk zijn mensen gewoontedieren en komt verandering niet steeds uit de lucht gevallen. Houd je project (en bij uitbreiding je open jeugdwerkinitiatief) fris met deze zeven tips:

• Zet de eerste stap. Geef als raad van bestuur of beroepskracht zelf het goede voorbeeld door nieuwe ideeën in het rond te strooien. Iemand moet de eerste stap zetten en waarom zou jij dat niet zijn? Door zelf uit je comfortzone te treden moedig je vernieuwing aan.

   

• Zet iedereen aan het denken. Nieuwe ideeën kunnen van iedereen komen, maar je moet ze er wel uit krijgen. Organiseer daarom een brainstorm binnen een bepaald kader. Hoe bereiken we jongeren die meer dan tien kilometer van het jeugdhuis wonen? Welke activiteit kunnen we organiseren zonder toog? Wat als we geen muziek meer hebben? Door grenzen te creëren komen er vaak nieuwe inzichten en ideeën naar boven.

   

• Maak iemand verantwoordelijk. Bespreek wie de zotte ideeën opvolgt. Neen, deze persoon moet niet alles zelf uitvinden. Maar hij of zij zorgt ervoor dat interessante ideeën verder worden ontwikkeld, al is het maar door af en toe eens aan de mouw te trekken van de persoon die het idee binnen bracht.
   
• Geef ruimte. Creëer tenminste één ruimte die voorbehouden is voor vernieuwing. Een hoekje van het open jeugdwerkinitiatief dat elke maand een nieuwe invulling krijgt of een stuk van het berghok waar ruimte is om eens iets uit te proberen. Een toegankelijke, open ruimte bevordert de creativiteit.
   
• Creëer een innovatienetwerk. Ga op zoek naar inspiratie. Ga eens langs bij andere organisaties, andere open jeugdwerkinitiatieven, cultuurcentra, bedrijven… Hoe pakken zij dingen aan? Kan je daar iets van leren? Leg contacten met personen die met originele invalshoeken afkomen en bouw zo een innovatienetwerk rond jouw jeugdinitiatief. Lees er zeker de digitale publicatie Artistieke expressie op na over hoe je kan samenwerken met andere organisaties.
   
• Experimenteer. Wacht niet tot jullie idee bijna perfect is afgewerkt om het in de praktijk uit te testen. Gooi het in de groep, test het uit en kijk hoe je het kunt verbeteren.
• Durf te falen. Je weet nooit op voorhand of iets zal slagen. Het is geen ramp om de bal af en toe mis te slaan. Als een experiment faalt, kun je er achteraf altijd wel eens goed om lachen.

Dit is een gevarieerde greep uit open jeugdwerkinitiatieven in Vlaanderen en Brussel die bezig zijn met artistieke expressie. Ze geven je een goed idee van wat er allemaal kan. Let op: veel van deze projecten zetten niet alleen in op artistieke expressie, maar ook op sociale cohesie en/of ondernemerszin. 

Oost-Vlaanderen: Minus One

+Club is een project waarbij jongeren samen een evenement uitwerken rond een specifiek thema binnen de nightlife-cultuur. Thema’s gaan van scenografie tot lichtkunst tot dans. De jongeren volgen workshops bij jonge professionals en krijgen daarna alle vrijheid om zelf creatief aan de slag te gaan in het vormgeven van een evenement.  

Wat dit project sterk maakt is de combinatie van een duidelijk kader en de autonomie die de jongeren krijgen. Minus One kiest zelf een thema, hierin krijgen jongeren een veilige basis om te experimenteren en te groeien. 

De werking blijft voortdurend in beweging door te luisteren naar de interesses van de jongeren. Zo ontstaan er nieuwe projecten en groeit er een community uit voort waar jongeren elkaar blijven ontmoeten. 

Minus One zet ook in op verbinding tussen hun verschillende doelgroepen. Dit maakt de werking uniek. Via andere projecten zoals Kunstmarkt komen de verschillende groepen samen. Makers van het open atelier verkopen bijvoorbeeld hun werken en de meisjes van de meisjeswerking verkopen zelfgemaakte falafel wraps. 

Antwerpen: JC Ahoy 

JC Ahoy geeft ruimte aan jongeren om hun creatieve talenten te ontdekken, ontwikkelen en verder vorm te geven via het project ‘Kunstkanaal’. In het gebouw van Ahoy bevinden zich meerdere ateliers waaronder een beeldatelier, waar men o.a. kan kleien, zeefdrukken, tuften,… , een digitaal atelier waar men o.a. aan de slag kan met Photoshop, digitaal tekenen en 3D prints kan maken. Daarnaast beschikt Ahoy ook over een muziekstudio, waar jongeren zelfstandig muziek kunnen maken, opnemen en producen.  Wat JC Ahoy bijzonder maakt zijn de residenties in de muziekstudio. De jongeren krijgen toegang tot de studio en het materiaal, en ondersteunen tegelijk andere geïnteresseerde jongeren. Via dit buddy-systeem kunnen ze anderen begeleiden en hun eigen kennis en ervaring delen. Jongeren krijgen hier veel vertrouwen en verantwoordelijkheid. Sommigen hebben de sleutel van de ruimtes en werken via een eigen planning voor de studio en ateliers.  

Er wordt in JC Ahoy bewust gewerkt met vrije inloopmomenten in plaats van vaste tijdssloten. Zo kunnen jongeren vrij binnenlopen, experimenteren en creëren op hun eigen tempo. Ook in café ‘De Pier’ staat eigenaarschap centraal. Jongeren kunnen er zelf de bar beheren en nemen verantwoordelijkheid voor deze plek.  

Wat JC Ahoy sterk maakt is hun vertrouwen in jongeren, hun interesses en ideeën. Jongeren krijgen er veel inspraak en ruimte om hun creativiteit, dromen en ambities de vrije loop te laten. In de toekomst wil Ahoy graag een community builden, samen met hun jongeren inzetten op o.a. het creëren van een eigen label, het organiseren van kunstexpo’s en knallers van evenementen.

West-Vlaanderen: VJ De Kim

VJ De Kim staat sterk in verbinding met de interesses en vragen van de jongeren. Hieruit groeiden verschillende creatieve projecten binnen de werking. Er is een muziekstudio, en tijdens de zomer worden er evenementen georganiseerd in de Velodroom in Oostende. In de toekomst worden er nog trajecten opgestart rond videoclips en fotografie. Jongeren krijgen hierbij de kans om niet alleen creatief aan de slag te gaan, maar ook om actief mee te denken en te organiseren.  

Een project waar VJ De Kim bijzonder trots op is, is de meerdelige workshopreeks rond slampoetry. Hiervoor werden externe begeleiders uitgenodigd voor workshops te geven en werkten de jongeren samen toe naar een toonmoment. Door jongeren een podium te geven ontstond er een sterk project waar hun eigen verhalen, creativiteit en zelfexpressie centraal stonden. 

Wat VJ De Kim sterk maakt is hoe ze vertrekken vanuit de leefwereld van jongeren. Nieuwe initiatieven ontstaan vaak vanuit concrete interesses of vragen van jongeren zelf. Zo werden er Drum-and-Bass feestjes georganiseerd waarbij jongeren mee in de organisatie betrokken werden. Op die manier groeit de werking voortdurend mee met de creativiteit en energie van de jongeren.  

West-Vlaanderen: JH De Korre

Bij JH De Korre krijgen jongeren de kans om op een laagdrempelige manier kennis te maken met allerlei artistieke technieken en materialen. In atelier HUB kunnen ze experimenteren met onder andere keramiek, houtbewerking, lino, zeefdruk, tekentablets, 3D-printing, ... De werking groeide de voorbije jaren sterk uit dankzij de bovenlokale middelen, waardoor nieuwe creatieve mogelijkheden konden worden uitgebouwd.

Hoewel ze in De Korre heel trots zijn op de werken die de jongeren maken, ligt hun focus op persoonlijke groei en verbinding. Wat ze het liefste zien, is dat jongeren terugkomen, zich veilig voelen in het atelier en stap voor stap groeien in hun zelfvertrouwen en creativiteit. Door jongeren technieken aan te reiken die ze anders misschien nooit zouden ontdekken, ontstaat er een plek waar experiment en ontwikkeling centraal staan.

Wat De Korre uniek maakt, is hun warme en open aanpak en de brede doelgroep die daardoor de weg naar het jeugdhuis vindt. De jongeren hebben zeer diverse achtergronden en komen om uiteenlopende redenen. Dat zorgt voor een enorme kans op kruisbestuiving en connectie, die buiten het jeugdhuis niet spontaan zou ontstaan. Jongeren hoeven daarbij niet altijd actief bezig te zijn om deel uit te maken van de werking. In het atelier is er bewust ruimte voorzien voor jongeren die gewoon aanwezig willen zijn, elkaar ontmoeten of even tot rust willen komen. Die laagdrempelige sfeer zorgt ervoor dat iedereen zich welkom voelt en spontaan blijft terugkomen.

Er wordt ook op duurzaamheid ingezet. Hiervoor werken ze aan draaiboeken voor het materiaal in het atelier. Zo kan kennis gedeeld worden en kunnen jongeren zelfstandig aan de slag met het materiaal. Duurzaamheid wordt ook versterkt door de samenwerking met scholen: jongeren komen met de klas naar het atelier en keren later nog eens terug om verder creatief aan de slag te gaan.

Antwerpen: JC Bouckenborgh

Circuit is het medialab van JC Bouckenborgh voor jongeren in en rond Merksem. Jongeren krijgen er de ruimte, het materiaal en de ondersteuning om te experimenteren met verschillende vormen van media, zoals video, film, fotografie, muziek, dj’en en podcasts. Tijdens de vrije inloopmomenten op woensdag kunnen ze zelfstandig aan de slag. Daarnaast organiseert Circuit regelmatig workshops rond specifieke thema’s, zoals experimenteren met een green screen of het maken van een eigen avatar met AI.

Een project waar Bouckenborgh bijzonder trots op is, is de kortfilm die in mei 2025 samen met twaalf jongeren werd gemaakt. In deze film staan vriendschap en de kwetsbaarheid van jongeren centraal, met bijzondere aandacht voor hoe jongeren hun grenzen aftasten in een digitale wereld. Ook het wekelijkse DJ-traject is een succes. Jongeren leren er dj’en en experimenteren met het materiaal. Bovendien ontstaan er samenwerkingen met andere organisaties, die via Bouckenborgh jonge dj’s kunnen inschakelen. Zo krijgen jongeren niet alleen de kans om hun artistieke talenten te ontwikkelen, maar ontdekken ze ook nieuwe mogelijkheden om hun vaardigheden in te zetten.

Wat Circuit uniek maakt, is dat de werking vertrekt vanuit de leefwereld en interesses van jongeren. Thema’s en projecten groeien uit onderwerpen waar jongeren zelf mee bezig zijn of graag rond willen werken. Daarnaast zet Bouckenborgh in op kennisdeling tussen jongeren. Wie ervaring opbouwt met bepaalde technieken of materiaal, kan die kennis doorgeven aan anderen. Zo leren jongeren niet alleen zelf bij, maar helpen ze ook om nieuwe generaties op weg te zetten.

Om de verbinding met jongeren te behouden, investeert Bouckenborgh in community-building, onder andere via WhatsApp, en blijven vrije inloopmomenten een belangrijke plaats innemen in de werking. Hun gouden tip voor andere organisaties? Verplaats je in de leefwereld van jongeren, vertrek vanuit hun standpunt en stel veel vragen. Door echt te luisteren naar wat jongeren bezighoudt, ontstaan projecten die aansluiten bij hun interesses en waar ze zelf mee vorm aan kunnen geven.