Vanaf 1 januari 2027 krijgt OverKop voor het eerst een structureel regelgevend kader. Dat is op zich positief. OverKop-huizen zijn immers belangrijke plekken waar jongeren terechtkunnen met vragen rond mentaal welzijn en waar de stap naar hulpverlening kleiner wordt gemaakt.
Maar tegelijk dreigt de Vlaamse regering met deze nieuwe regelgeving precies datgene af te bouwen wat OverKop sterk maakte.
OverKop is nodig
Laat daar geen misverstand over bestaan. OverKop-huizen vervullen een belangrijke rol. Jongeren ervaren steeds meer druk, hun mentaal welzijn staat onder druk en de wachtlijsten in de hulpverlening blijven oplopen. Meer dan 9.000 kinderen en jongeren wachten vandaag op gepaste ondersteuning.
Een plek waar jongeren laagdrempelig kunnen binnenlopen, elkaar ontmoeten én snel professionele hulp kunnen vinden, blijft dus absoluut noodzakelijk.
Het nieuwe besluit is een stap achteruit
Vanaf 2027 verandert de regelgeving voor de 78 OverKop-werkingen in Vlaanderen en Brussel grondig. Vanaf dan verandert er heel wat, en dat is niet noodzakelijk ten goede.
Het doel verwatert
Het nieuwe besluit zet dit als doel vooraan: OverKop heeft als doel vanuit vrije tijd én de kans elkaar te ontmoeten het mentaal welbevinden van jongeren te versterken en van daaruit bij te dragen aan geïntegreerde zorg en ondersteuning, …
Vervang in die zin het woord “OverKop” door “open jeugdwerk” en ze klopt nog steeds. In de vorige regelgeving lag veel duidelijker vast waar OverKop voor stond: jongeren ondersteunen rond mentaal welzijn, sociale verbinding versterken en ondersteuning bieden op verschillende levensdomeinen. Dat was een helder en onderscheidend verhaal.
In het nieuwe besluit moeten OverKop-huizen vooral “de toegang tot individuele ondersteuning faciliteren”. Dat is wel héél vrij en open beschreven. Het zorgt er meteen voor dat OverKop huizen het risico lopen om het zoveelste ‘doorverwijsstation’ te worden voor jongeren die op zoek zijn naar hulp, in plaats van meteen die hulp te bieden. Elke jeugdwerking kan jongeren doorverwijzen naar hulpverlening. Daar heb je heus geen specifieke branding of fancy raamstickers voor nodig.
De hulpverlener gaat overboord
Nog problematischer is dat de verplichte aanwezigheid van een hulpverlener volledig uit het besluit verdwijnt. Nochtans was dat altijd de kern van OverKop: professionele hulpverlening fysiek aanwezig maken op een plek waar jongeren zich thuis voelen. De sterkte van OverKop was net dat ze die hulp daar onmiddellijk konden krijgen, van professionele hulpverleners.
Het nieuwe besluit zet vooral in op aanbod en vrijetijdsmedewerkers. Zo wordt hulp krijgen in een OverKop huis en mogelijkheid in plaats van een zekerheid.
Vrijetijdsmedewerkers zijn geen hulpverleners, en dat hoeven ze ook niet te zijn. De kracht van OverKop zit juist in de samenwerking tussen verschillende mensen: jeugdwerkers, vrijwilligers en professionele hulpverleners.
Ook de praktijk bevestigt dat. Bijna elk van de 16 bestaande OverKop-netwerken werkt samen met een eerstelijnspsycholoog via de conventie van de FOD Volksgezondheid. Niet omdat het moet, maar omdat jongeren deze ondersteuning nodig hebben. Waarom het Vlaamse beleid rond OverKop dan de aanwezigheid van een hulpverlener loslaat, is moeilijk te begrijpen.
Een gesloten systeem mist kansen
In het verleden konden bestaande jeugdwerkingen erkend worden als OverKop-werking. Zo kregen initiatieven zoals Safe Space in Antwerpen en Vagevuur in Lokeren extra ondersteuning voor een deel van het werk dat ze al deden. Het zou ook mooi geweest zijn als dat met dit nieuwe besluit ook kon. Een aantal open jeugdwerkingen die vandaag al rond ontmoeting en mentaal welbevinden werken, zouden de extra middelen en naamsbekendheid van OverKop wel kunnen gebruiken.
Helaas is het nieuwe besluit van de Vlaamse regering zo niet opgebouwd: de nieuwe regelgeving erkent automatisch de huidige penhouders als organisator van de OverKop-werkingen. Zij bepalen vervolgens welke plekken wel of niet als OverKop-huis kunnen functioneren. Daardoor ontstaat een gesloten systeem. Een organisatie die perfect aan alle voorwaarden voldoet, kan niet rechtstreeks erkend worden en moet aankloppen bij een bestaande organisator voor middelen en ondersteuning. Dat beperkt de groei van sterke lokale initiatieven en maakt de toegang tot middelen afhankelijk van een kleine groep bestaande spelers.
Natuurlijk valt er iets te zeggen voor het behouden van wat werkt en opgebouwd werd de voorbije jaren, maar door het besluit zo te schrijven dat alle plekjes al bezet zijn, sluit de Vlaamse regering meteen iedereen uit die ook goed werk levert.
OverKop verdient beter
OverKop-huizen zijn nodig. Meer zelfs: Vlaanderen heeft nood aan méér plekken waar jongeren zonder drempels terechtkunnen voor ontmoeting én professionele ondersteuning. Precies daarom is het jammer dat de nieuwe regelgeving afstand neemt van de principes die OverKop succesvol maakten.
Door de rol van professionele hulpverlening af te zwakken, het doel minder scherp te formuleren en het systeem af te sluiten voor nieuwe initiatieven, dreigt OverKop een deel van zijn eigenheid te verliezen.
Dat is geen stap vooruit, maar een gemiste kans.
Wat kan je als lokale overheid doen?
Wie de opdrachten van OverKop naast die van het (bovenlokale) open jeugdwerk legt, ziet veel gelijkenissen. Toch krijgen jeugdwerkingen vaak minder middelen, terwijl ze met vrijwilligers en beperkte ondersteuning week na week jongeren bereiken.
Soms zie je zelfs dat een jeugdhuis elke week een werking draaiende houdt met minimale middelen, terwijl een OverKop-werking in dezelfde gemeente meer financiering, professionele ondersteuning en infrastructuur krijgt. Of nog: OverKop en het jeugdhuis gebruiken dezelfde ruimte, maar waar de jonge vrijwilligers slechts last minute en met beperkte subsidies hun ideeën vormgeven, claimen de professionals van OverKop al maanden vooraf de ruimte met een goed uitgewerkt en gefinancierd aanbod.
Nu de opdracht van OverKop steeds meer richting ontmoeting opschuift, wordt die vergelijking nog relevanter. Waarom zou een gemeente investeren in initiatief van jongeren, met alle uitdagingen die daarbij horen, als ze ook een OverKop-werking kan ondersteunen die Vlaamse middelen, professionele begeleiding en een sterke merknaam meebrengt?
Koester initiatief van jongeren
Wat daarbij verloren dreigt te gaan, is de ruimte voor initiatief van, voor en door jongeren.
In een OverKop-werking komen professionals een aanbod organiseren voor jongeren. Hoe participatief dat ook gebeurt, jongeren zijn er in de eerste plaats deelnemer. In een open jeugdwerking ligt dat anders. Daar zijn jongeren eigenaar van het initiatief. Zij bepalen mee de richting, nemen verantwoordelijkheid en beslissen wat er gebeurt. Het is hun plek en hun project.
Dat verschil is fundamenteel. Een OverKop-huis sluit wanneer de werktijd van de professional erop zit. Een open jeugdwerking bouwt aan vertrouwen zodat jongeren zelf een plek kunnen beheren en openstellen voor andere jongeren.
Neem de regie op
Lokale besturen hoeven niet te kiezen tussen OverKop en open jeugdwerk. Hun rol is net om beide met elkaar te verbinden. Wij geloven meer in sterke OverKop-netwerken die aansluiten op bestaande jeugdwerkingen dan in afzonderlijke huizen die onbedoeld concurreren met lokale initiatieven.
OverKop heeft een belangrijke rol als laagdrempelige toegang tot hulpverlening en expertise rond welzijn. Open jeugdwerk heeft een even belangrijke rol als initiatief van, voor en door jongeren. Breng beide rond de tafel, versterk hun samenwerking en laat elk doen waar het sterk in is.
Wat doet Formaat?
Formaat blijft opkomen voor sterk open jeugdwerk en een krachtig lokaal jeugdbeleid. We gaan daarvoor in gesprek met lokale besturen, de kabinetten van Vlaams minister van Jeugd Melissa Depraetere en Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez.
Daarnaast zetelen we in de Vlaamse stuurgroep OverKop van Agentschap Opgroeien en werken we mee aan adviezen van de Vlaamse Jeugdraad.
Vragen over OverKop en de verhouding tot jouw lokale open jeugdwerkinitiatief? Contacteer Toon Vanotterdijk (toon.vanotterdijk@formaat.be)